Nafaka Ödenmiyorsa Ne Yapılır? Belgeler, İcra Takibi ve Şikâyet Ayrımı

Ödenmeyen nafaka için önce nafakaya ilişkin karar, ödeme başlangıcı, aylık vade ve yapılmış ödemeler incelenir. Koşulları varsa icra takibiyle tahsil istenebilir. Nafaka kararına uymama nedeniyle şikâyet ise tahsil işleminden ayrı şartlara ve sürelere bağlıdır; her ödeme eksikliği kendiliğinden hapis sonucu doğurmaz.

Bu rehberin konusu, daha önce kararlaştırılmış nafakanın ödenmemesidir. Henüz nafaka kararı yoksa veya mevcut tutarın artırılması isteniyorsa izlenecek yol farklıdır. Önce alacağın hangi belgeye dayandığını belirlemek, gereksiz veya hatalı takip riskini azaltır.

Bu yazı genel hukuki bilgilendirme niteliğindedir; somut dosyaya özel tavsiye yerine geçmez.

Tedbir nafakası, dava devam ederken geçici koruma amacıyla kararlaştırılabilir. Yoksulluk nafakası boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek eşe ilişkin koşullarla; iştirak nafakası çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılımla bağlantılıdır. Ergin çocuğun eğitimi nedeniyle gündeme gelen yardım nafakası da ayrı değerlendirilir.

Bu ayrım, kararı kimin talep edebileceğini, alacağın ne zaman başladığını ve hangi takip yolunun uygun olduğunu etkiler. Çocuğa ilişkin nafakanın velayet sahibinin kişisel alacağı gibi değerlendirilmesi veya tedbir nafakasının kesin hükümdeki nafakayla karıştırılması hesap hatasına neden olabilir.

Mahkemece onaylanmamış özel bir anlaşma ile mahkeme ilamı aynı icra niteliğine sahip değildir. Protokolde yazan tutarın mahkeme kararına nasıl yansıdığı görülmeden yalnızca protokol üzerinden işlem planlanmamalıdır.

Ankara’da bu tür başvurular kural olarak ilgili aile mahkemesi, icra dairesi veya nüfus müdürlüğü nezdinde dosya üzerinden yürür; yetkili merci somut olaya göre belirlenir.

Bu sorunun cevabı kararın niteliğine bağlıdır. Dava sırasında verilen tedbir nafakası kararı ile boşanma hükmüne bağlı yoksulluk ve iştirak nafakası farklı değerlendirilir. Bağımsız nafaka ilamları bakımından da kesinleşme ve icra kuralları ayrıca incelenir.

HMK m.350 ve m.367’deki hükümler, aile hukukuna ilişkin kararların kesinleşmesi ve nafaka kararlarının icrası bakımından birlikte ele alınmalıdır. “Nafaka yazıyorsa her karar hemen ilamlı takibe konur” veya “boşanma bitmeden hiçbir ödeme istenemez” şeklindeki genellemelerden kaçınılmalıdır. Mahkemenin ara kararı, gerekçeli kararı ve varsa kesinleşme şerhi aynı dosyada görülmelidir.

İlk incelemede en yararlı belge, nafakanın tutarını ve başlangıcını gösteren kararın eksiksiz örneğidir. Kararın yalnızca sonuç sayfasını paylaşmak, önceki ara kararların veya açıklayıcı hükümlerin gözden kaçmasına neden olabilir. Karar ve ödeme kayıtları birlikte incelenmelidir.

Borçlunun tüm malvarlığını önceden bilmek başvurunun ön şartı gibi sunulmamalıdır. Bilinmeyen hususlar açıkça ayrılmalı; başkasının hesabına izinsiz giriş yaparak bilgi edinilmemelidir. Malvarlığı ve gelir araştırması, yetkili makamların hukuki usulleri içinde yürütülür.

Her ayı ayrı satır olarak yazın: ilgili ay, o ay ödenmesi gereken tutar, vade, gerçekten ödenen tutar, ödeme tarihi ve kalan ana para. Böylece birikmiş borç ile devam eden aylık yükümlülük birbirinden ayrılır. Banka açıklaması boşsa ödemenin hangi aya ilişkin olduğu ayrıca tartışılabilir.

Varsayımsal örnekte aylık nafaka 8.000 TL olsun. Ocakta 8.000 TL, şubatta 3.000 TL, martta hiç ödeme yapılmadıysa üç ayın toplam yükümlülüğü 24.000 TL, belgeli ödeme 11.000 TL ve kalan ana para 13.000 TL olur. Bu örneğe faiz, takip masrafı veya yıllık artış dahil değildir; gerçek dosyada bunlar ayrıca hesaplanır.

Bir ödeme hem banka dökümünde hem icra tahsilatında görünüyorsa iki kez düşülmemelidir. Aynı şekilde önceki takipte istenen aylar yeni dosyada tekrar talep edilmemelidir. Hesabın sonunda yalnızca toplam değil, toplamın hangi aylardan oluştuğu da görülebilmelidir.

Kararda yıllık artış hükmü varsa uygulanacak oran, dönem ve başlangıç karar metninden belirlenir. Kararda olmayan bir artış oranı yalnızca enflasyon yükseldiği için borç dökümüne eklenmemelidir. Artış hükmü bulunmayan veya yeni ihtiyaçları karşılamayan nafaka için artırım talebi ayrıca değerlendirilir.

Örneğin kararda sabit bir yüzde yazması ile belirli bir TÜİK endeksine atıf yapılması farklıdır. TÜFE’nin aylık, yıllık ve on iki aylık ortalama değişimleri de aynı veri değildir. Yanlış satırdan alınan oran, bütün sonraki yılların hesabını etkileyebilir. Kullanılan bültenin adı ve dönemi dosyada saklanmalıdır.

İcra takibinin amacı alacağın tahsilidir. Nafaka kararının yerine getirilmemesine ilişkin İİK m.344 kapsamındaki şikâyet ise kanuni şartları varsa tazyik hapsi değerlendirmesine yol açabilir. Bu başvuru, alacak hesabının veya haciz işlemlerinin yerine geçmez.

Şikâyette kararın niteliği, icra takibi, tebligat, cari nafaka borcu ve başvuru süresi gibi unsurlar önemlidir. Birikmiş bütün nafaka borcunun aynı şekilde şikâyete konu edilebileceği varsayılmamalıdır. Hapis uygulanmış olması da nafaka borcunu ödeme yerine geçmez.

İİK m.347’de şikâyet hakkı bakımından fiilin öğrenilmesinden itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlenmesinden itibaren bir yıllık süre düzenlenir. Hangi ayın hangi tarihte şikâyete elverişli hâle geldiği, tebligat ve ödeme kayıtlarıyla birlikte kontrol edilmelidir. Yalnızca toplam borcun büyüklüğüne bakılarak süre hesaplanamaz.

İşsizlik veya gelir azalması, mevcut mahkeme kararını kendiliğinden değiştirmez. Nafakanın azaltılması veya kaldırılması koşulları varsa mahkemeden talepte bulunulması gündeme gelir. Böyle bir dava açılmış olması da her durumda mevcut yükümlülüğü otomatik durdurmaz.

Bununla birlikte azaltma veya kaldırma davasının şikâyet sürecine etkisi ve borçlunun savunmaları somut dosyada değerlendirilir. Alacaklı açısından en sağlıklı kayıt, duyuma dayanan gelir yorumları yerine karar, vade ve ödeme dökümüdür. Borçlu açısından da maddi durum değişikliğinin belgelenmesi gerekir.

Kararda para olarak ödenmesi gereken nafakanın yerine yapılan her harcama kendiliğinden mahsup edilmez. Okul ödemesi, hediye, kıyafet veya tatil harcamasının niteliği; karar, tarafların anlaşması ve ödeme açıklaması üzerinden değerlendirilir.

Tarafların bir döneme ilişkin farklı ödeme düzeni kabul etmesi durumunda bunun kapsamının yazılı ve açık olması uyuşmazlığı azaltabilir. Buna rağmen çocuğun hakları ve kararın bağlayıcılığı ayrıca gözetilir. “Çocuğa zaten harcama yaptım” ifadesi, aylık para borcunun tamamen ödendiğini tek başına göstermez.

Nafakanın sona ermesi, türüne göre farklıdır. Yoksulluk nafakasında yeniden evlenme; iştirak nafakasında çocuğun ergin olması ve eğitim devam ediyorsa yardım yükümlülüğünün değerlendirilmesi ayrı başlıklardır. Velayet sahibinin yeniden evlenmesi, çocuk nafakasının kendiliğinden bitmesiyle aynı şey değildir.

Bir sona erme sebebi ileri sürülüyorsa bunun tarihi ve hangi nafaka kalemini etkilediği belirlenmelidir. Geçmiş dönem alacağı ile sonraki dönem yükümlülüğü ayrı tutulur. Alacaklı veya borçlu sıfatındaki değişiklikler, özellikle ergin çocuk bakımından başvurunun kimin adına yapılacağına etki edebilir.

En yaygın sorun, kararın ayrıntılarını incelemeden toplam borç yazılmasıdır. Aylık döküm, belgeli ödemeler ve doğru artış dönemi bir araya getirildiğinde birçok uyuşmazlık başlangıçta görünür hâle gelir.

Temel dayanaklar 2004 sayılı İİK m.344 ve 347, 6100 sayılı HMK m.350 ve 367, 4721 sayılı TMK m.169, 175–176, 182, 328–331 hükümleridir. Kararın icraya elverişliliği ve şikâyet koşulları, güncel mevzuat ve dosyaya uygun yargı kararlarıyla birlikte incelenmelidir.