Nişan Bozulunca Hediyelerin Geri Verilmesi İstenebilir mi?

Nişanlılık evlenme dışındaki bir sebeple sona ererse alışılmışın dışındaki hediyeler geri istenebilir. TMK m.122 kapsamında bu hak, nişanlıların ve kanunda belirtilen yakınlarının diğer nişanlıya verdikleri hediyeler için gündeme gelir. İade talebi kural olarak kusura bağlı değildir; nişanın sona ermesinden doğan dava haklarında bir yıllık zamanaşımı ayrıca gözetilmelidir.

Her harcama hediye, her hediye de geri alınabilir eşya değildir. Nişan yüzüğü, altın, telefon, düğün hazırlığı için ödenen para ve salon kaporası aynı başlık altında değerlendirilmemelidir. İlk adım, talep edilen her kalemin kim tarafından, kime, ne zaman ve hangi amaçla verildiğini ayırmaktır.

Bu yazı genel hukuki bilgilendirme niteliğindedir; somut dosyaya özel tavsiye yerine geçmez.

Nişanlanma karşılıklı evlenme vaadiyle oluşur. Tören, yüzük takılması veya ailelerin katıldığı bir toplantı ispatı kolaylaştırabilir; ancak nişanlılığın varlığı yalnızca törenden ibaret değildir. Buna karşılık her duygusal ilişki de hukuken nişanlanma sayılmaz.

Tarafların evlenme amacıyla ilişki kurup kurmadığı, mesajlar, hazırlıklar, aile görüşmeleri ve diğer delillerle değerlendirilir. Nişanlılık bulunmadığında da bir para veya eşya talebi başka bir hukuki nedene dayanabilir; fakat TMK m.122 kendiliğinden uygulanmaz.

Nişanlanma, evlenmeye zorlamak için dava hakkı vermez. Hediyenin geri istenebilmesi ile evlenme iradesi üzerinde baskı kurulması farklıdır. İade uyuşmazlığının varlığı, taraflardan birinin istemediği evliliğe mecbur olduğu anlamına gelmez.

Ankara’da bu tür başvurular kural olarak ilgili aile mahkemesi, icra dairesi veya nüfus müdürlüğü nezdinde dosya üzerinden yürür; yetkili merci somut olaya göre belirlenir.

Kanun nişanlılığın evlenme dışındaki bir nedenle sona ermesini esas alır. Tarafların ayrılması, tek taraflı bozma veya ölüm gibi durumlarda iade koşulları değerlendirilebilir. Nişanın kimin kararıyla sona erdiği, hediyenin niteliğinden ayrı bir meseledir.

Taraflar evlenmiş ve sonradan boşanmışsa nişan hediyeleri için aynı hüküm doğrudan uygulanmaz. Bu durumda ziynet, bağışlama veya malvarlığına ilişkin başka kuralların değerlendirilmesi gerekebilir. Evlilik öncesinde verilmiş olması, bir hediyeyi boşanma sonrasında otomatik olarak nişan iadesi kapsamına sokmaz.

Nişanın sona erdiği tarih de belirlenmelidir. Bir tartışma sonrası görüşmeye ara verilmesiyle evlenme vaadinin kesin olarak ortadan kalkması aynı tarih olmayabilir. Süre hesabı için bu ayrımın mesajlar ve somut olaylarla açıklanması gerekir.

Hediyenin değeri, türü, tarafların ekonomik durumu ve yerel alışkanlıklar birlikte değerlendirilir. Kanunda bütün nişanlar için geçerli bir parasal eşik yoktur. Bir aile için olağan görülen harcamanın diğer aile bakımından aynı nitelikte olması zorunlu değildir.

Altın, değerli takı, pahalı cihaz veya araç gibi kalemler ayrıntılı değerlendirme gerektirir. Günlük tüketim, çiçek, yemek ve olağan ziyaret hediyeleriyle yüksek değerli malvarlığı aktarımları aynı kabul edilmez. Ancak yalnızca ürünün adına bakılarak kesin sonuç çıkarılmamalıdır.

Nişan yüzüğü ve takılar bakımından tür, miktar, ayar ve kime teslim edildiği önemlidir. “Bütün altınlar” gibi belirsiz bir ifade yerine, her parçayı tanımlayan liste hazırlanmalıdır. Hediyenin aynen mevcut olup olmadığı da talebin nasıl kurulacağını etkiler.

TMK m.122, nişanlıların birbirlerine; anne ve babanın veya onlar gibi davranan kişilerin diğer nişanlıya verdiği alışılmışın dışındaki hediyeleri kapsar. Talep hakkının belirlenmesinde fiilen kimin verdiği ve kimin malvarlığından çıktığı araştırılır.

Örneğin anne tarafından alınarak diğer nişanlıya verilen bilezikle, nişanlının kendi birikimiyle aldığı bilezik aynı kişinin talebi olmayabilir. Bir davada ailedeki herkes adına bütün kalemlerin istenmesi, taraf sıfatı yönünden sorun yaratabilir.

Kanunda sayılan kişiler dışında bir yakının verdiği eşyanın durumu ayrıca incelenir. Her akraba yalnızca yakınlık derecesine dayanarak aynı özel iade hakkına sahip sayılmaz. Başka bir hukuki ilişki varsa onun koşulları ve görevli mahkemesi ayrıca değerlendirilir.

Hediyelerin geri verilmesi, nişanın bozulması nedeniyle maddi veya manevi tazminat istenmesinden farklıdır. İade bakımından belirleyici olan, kanundaki hediye ve sona erme koşullarıdır. Nişanı bozan kişinin sırf bu nedenle bütün hediyelerini kaybettiği kabul edilmez.

Maddi tazminatta TMK m.120 uyarınca evlenme amacıyla yapılan harcamalar ve fedakârlıklar ile kusur değerlendirilir. Manevi tazminat için m.121 kapsamında kişilik hakkına saldırı aranır. Her ayrılık üzüntüsü kendiliğinden manevi tazminat doğurmaz.

Salon kaporası, kıyafet gideri veya yol masrafı bu nedenle otomatik olarak “hediye iadesi” listesine eklenmemelidir. Aynı dosyada farklı talepler ileri sürülecekse her birinin dayanağı, miktarı ve ispatı ayrı gösterilmelidir.

Kanun önce aynen veya mislen geri vermeyi, bunlar mümkün değilse sebepsiz zenginleşme hükümlerini öngörür. Örneğin belirli bir eşyanın teslimi ile aynı cins ve nitelikte malın verilmesi farklı ifa biçimleridir. Bedel talebinde değer ve zenginleşmenin durumu incelenir.

“Artık bende değil” açıklaması her durumda borcu ortadan kaldırmaz. Elden çıkarma zamanı, elde edilen karşılık ve kişinin iyi niyeti önem taşıyabilir. Diğer taraftan talep edilen bedelin hiçbir belge veya değerlendirme olmadan en yüksek güncel satış fiyatına eşit olduğu da varsayılamaz.

Fotoğraf ve video, takının verildiğini gösterebilir; fakat miktarı, ayarı veya malikini tek başına kesinleştirmeyebilir. Fatura satın almayı gösterirken teslim konusunda ek delil gerekebilir. Banka açıklaması ve mesajlar ödeme amacını aydınlatabilir.

TMK m.123 uyarınca nişanlılığın sona ermesinden doğan dava hakları bir yılda zamanaşımına uğrar. Bu süre, zina veya evliliğin iptali için düzenlenen hak düşürücü sürelerle aynı değildir. Görüşmeler sürerken sürenin kendiliğinden durduğu düşünülmemelidir.

Nişanlılığa dayanan bu aile hukuku uyuşmazlıklarında aile mahkemesi görev yapar; bulunmayan yerde belirlenen asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Talebin başka bir borç ilişkisine dayanması hâlinde görev ve süre değerlendirmesi değişebilir. İhtar, dava ve anlaşma seçenekleri bu ayrım yapıldıktan sonra ele alınmalıdır.

Temel dayanaklar TMK m.118–123 ve 4787 sayılı Kanun m.4’tür. Aynen veya mislen iadenin mümkün olmadığı durumlarda Türk Borçlar Kanunu’nun sebepsiz zenginleşme hükümleri de değerlendirilir.