Siyasi Partilerin Yapısı, Kapatılması ve Kayyım Atanması

Siyasi partiler kuruluş itibarıyla dernek statüsüne yakın olsa da dernek değildir; özel bir statüleri vardır. 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nda, siyasi partilerin milli iradenin oluşmasını sağlama amacına yönelik kurulacağı vurgulanır. Partilere demokratik devlet ve toplum düzenini sağlayarak ülkeyi çağdaş medeniyet seviyesine ulaştırma amaçları da atfedilmiştir. Esas amaçları, ülkenin demokratik düzeninde yapı taşı olmaktır. SPK’da hüküm bulunmayan ve niteliğine aykırı düşmeyen konularda Türk Medeni Kanunu ile Dernekler Kanunu uygulanır (SPK m. 121).

Hukuk devletinin sonucu olarak hukuka aykırı işlem ve fiillere yaptırım uygulanır. Siyasi partiler de hukuk düzeninin süjesi olduğundan yaptırıma tabi olabilir. Cumhuriyet’in kuruluşundan bu yana parti kapatma, kongre iptali ve benzer yaptırımlar uygulanmıştır. Örneğin Anayasa Mahkemesi öncesi Millet Partisi 1953–1954 döneminde Ankara mahkemelerince; 27 Mayıs 1960 sonrası Demokrat Parti Ankara Asliye Hukuk Mahkemesince kapatılmıştır. AYM’nin faaliyete başladığı 1963’ten bu yana AYM tarafından çok sayıda siyasi parti hakkında kapatma kararı verilmiştir.

Seçim yargısı ile hukuk yargısı ayrıdır. Hukuk yargısının üyelik ve disiplin işlemleri dışında siyasi parti seçim süreçlerinde yetkisi yoktur. Kurultay seçimini denetleyecek ve iptal edecek merci seçim yargısıdır. Asliye hukuk mahkemesinin görevsizlik vermeyip parti iç işlerine karışması, siyasi istikrar açısından risklidir; sonuçtan hoşnut olmayanların uygun mahkeme araması olanaklı hale gelebilir. Demokrasilerde asıl olan, siyasi partilerin meşruiyetini halktan almasıdır.

SPK m. 98: kapatma yetkisi Anayasa Mahkemesi’ndedir; dava Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı tarafından açılır. Kapatmaya karar için beşte üç oy çokluğu şarttır. SPK m. 101’e göre AYM kapatma kararı: (a) tüzük ve programın Devletin bağımsızlığı, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlük, insan hakları, eşitlik ve hukuk devleti, millet egemenliği, demokratik ve laik cumhuriyet ilkelerine aykırılığı; sınıf/zümre veya herhangi bir diktatörlük amacı; suç teşviki; (b) Anayasa m. 68/4’e aykırı eylemlerin odak haline geldiğinin tespiti; (c) yabancı devlet, uluslararası kuruluş veya Türk uyruklu olmayanlardan maddi yardım hallerinde verilir. (a) ve (b)’de temelli kapatma yerine, fiilin ağırlığına göre Devlet yardımından kısmen/tamamen yoksun bırakma veya iade de kararlaştırılabilir. Diğer kanunlardaki sebeplere SPK m. 104 uyarınca da dava açılabilir. 101. maddedeki birçok sebep soyuttur; nesnel tespiti zordur. Yargının bağımsız olmadığı dönemlerde kapatma sebepleri siyasal iktidarın çıkarlarına göre yorumlanabilir. Kuvvetler ayrılığının yasama–yürütme–yargı dengesi bozulduğunda demokratik düzen ve siyasi partiler zarar görür.

2820 sayılı Kanun’da kayyımlığa ilişkin açık hüküm yoktur. SPK m. 112, kongre/önseçim oylamalarına hile karıştırılmasını hapis cezasıyla yaptırıma bağlar; kayyım öngörmez. Hüküm bulunmayan konularda TMK ve Dernekler Kanunu (SPK m. 121) uygulanır. Kurultayın mutlak butlanla hükümsüzlüğü için TMK yollamasıyla irade sakatlığına dayalı davalar açılabilmektedir. Süreçte ihtiyati tedbir talep edilebilir (HMK m. 391: sakıncayı kaldıracak her türlü tedbir). Kağıt üzerinde yönetim kayyımı veya yediemin benzeri tedbir tartışılabilir; ancak TMK m. 2 dürüstlük kuralına aykırı uygulanmamalıdır. TMK m. 427/1–4: tüzel kişi gerekli organlardan yoksun kalmış ve yönetim başka yoldan sağlanamamışsa yönetim kayyımı atanabilir — SPK atfıyla siyasi partiler için de gündeme gelebilir. Parti içtüzükleri de değerlendirilmelidir. SPK m. 21 ve Anayasa m. 79: siyasi parti seçimleri yargı denetiminde; yetkili merci Yüksek Seçim Kurulu; YSK kararları kesindir, aleyhine başka mercie başvurulamaz. Açık hükme rağmen zorlama yorumlarla kesinleşmiş kurultay sonuçlarının genel mahkemelerce iptali veya kayyım atanması, milli iradeyi sağlama amacını tehlikeye sokabilecek cüretli bir girişimdir; çok esaslı sebepler ve kamuoyunu tatmin edecek hukuki gerekçe gerektirir. Ankara’da anayasa hukuku, SPK ve seçim yargısı uyuşmazlıklarında Karınca Avukatlık olarak Çankaya’da hukuki değerlendirme desteği öneririz. • Partiler özel statülü tüzel kişilerdir (SPK) • Kapatma: AYM; dava: Yargıtay C. Başsavcısı; 3/5 çoğunluk • Seçim/kurultay denetimi: seçim yargısı / YSK • Kayyım SPK’da yok; TMK–Dernekler atfı ve HMK tedbir tartışılır • YSK kararları Anayasa m. 79 uyarınca kesindir