Boşanma Davası Açmadan Hâkimin Evliliğe Müdahalesi İstenebilir mi?

Boşanma davası açılmadan da hâkimin evlilik birliğine müdahalesi istenebilir. Eşlerden biri aile yükümlülüklerini yerine getirmiyorsa veya evlilikle ilgili önemli bir konuda uyuşmazlık varsa TMK m.195–201 uyarınca başvuru yapılabilir. Geçime katkı, ayrı yaşama sırasında nafaka, konuttan yararlanma ve belirli malvarlığı işlemlerinin sınırlandırılması bu korumanın farklı örnekleridir.

Bu başvuru evliliği sona erdirmez. Amaç, evlilik devam ederken eşlerin ve çocukların ihtiyaçlarının korunmasıdır. Talep edilen önlemin hangi somut sorunu çözeceği açıklanmalıdır; yalnızca “eşim görevlerini yapsın” demek uygulanabilir bir karar verilmesi için yeterli açıklığı sağlamayabilir.

Bu yazı genel hukuki bilgilendirme niteliğindedir; somut dosyaya özel tavsiye yerine geçmez.

Evlilik birliği eşlere birlikte yaşama, sadakat, yardımlaşma ve çocukların bakımına özen gösterme yükümlülükleri yükler. Bir eşin ekonomik gücü bulunmasına rağmen evin zorunlu giderlerine katılmaması veya ortak hayatın yürütülmesi için önemli bir konuda sürekli anlaşmazlık yaşanması müdahale talebini gündeme getirebilir.

Her gündelik fikir ayrılığı mahkeme müdahalesini gerektirmez. Uyuşmazlığın ağırlığı, süresi ve aile yaşamına etkisi değerlendirilir. Hâkim eşleri yükümlülükleri konusunda uyarabilir, uzlaştırmaya çalışabilir ve ortak rızalarıyla uzman yardımından yararlanabilir. Gerekli hâllerde kanunda öngörülen belirli önlemlere karar verir.

Hâkimin görevi eşlerin bütün kişisel tercihlerini yönetmek değildir. Meslek seçimi, sosyal ilişkiler ve kişisel özgürlükler bakımından evlilik, diğer eş üzerinde sınırsız karar yetkisi yaratmaz. Başvuru, kanuni bir yükümlülüğün ihlalini veya korunması gereken somut aile menfaatini ortaya koymalıdır.

Ankara’da bu tür başvurular kural olarak ilgili aile mahkemesi, icra dairesi veya nüfus müdürlüğü nezdinde dosya üzerinden yürür; yetkili merci somut olaya göre belirlenir.

TMK m.196, eşler birlikte yaşarken ailenin geçimi için her birinin yapacağı parasal katkının hâkimce belirlenmesine imkân tanır. Dolayısıyla nafaka veya katkı talebi için mutlaka evden ayrılmak ya da boşanma davası açmak gerekmez. Ailenin giderleri ve eşlerin ödeme gücü birlikte ele alınır.

Ev işlerini yapmak, çocuklara bakmak ve diğer eşin işinde karşılıksız çalışmak da katkı hesabında dikkate alınır. Ücretli bir işte çalışmayan eşin aileye hiç katkı sunmadığı söylenemez. Gelirin miktarı kadar bakım sorumluluğunun kimde olduğu ve bu sorumluluğun çalışma imkânına etkisi önemlidir.

Bu madde kapsamında geçmiş bir yıl ve gelecek yıllar için katkı istenebilir. Geçmiş döneme ilişkin talep varsa ilgili ayların giderleri, yapılan ödemeler ve karşılanmayan ihtiyaçlar ayrılmalıdır. Her aile hukuku alacağının aynı geçmişe dönük süreye tabi olduğu düşünülmemelidir.

Ortak hayat yüzünden kişilik, ekonomik güvenlik veya aile huzuru ciddi biçimde tehlikeye düşüyorsa TMK m.197 kapsamında ayrı yaşama hakkı doğabilir. Haklı ayrı yaşamaya bağlı olarak parasal katkı, konut ve ev eşyasından yararlanma, malların yönetimi ve çocuklara ilişkin önlemler istenebilir.

Diğer eşin haklı bir neden olmaksızın birlikte yaşamaktan kaçınması veya ortak hayatın başka sebeple olanaksızlaşması da kanundaki şartlarla başvuruya dayanak olabilir. Evden ayrılan kişinin her durumda kusurlu olduğu ya da tüm ekonomik haklarını kaybettiği varsayılamaz.

Ayrı yaşamanın nedeni ve başlangıç tarihi açıkça gösterilmelidir. Örneğin şiddet nedeniyle güvenli bir yere geçen eşin durumu, hiçbir haklı gerekçe olmaksızın aile sorumluluklarını bırakıp giden eşin durumundan farklıdır. Bu ayrım, sonradan ileri sürülebilecek terk iddiası bakımından da önem taşır.

TMK m.198 uyarınca birliğin giderlerine katılmayan eşin borçlularına, ödemeyi tamamen veya kısmen diğer eşe yapmaları yönünde emir verilebilir. Örneğin düzenli kira alacağı bulunan bir eşin aile giderlerine katkı sunmaması hâlinde bu önlem somut koşullara göre değerlendirilebilir.

Bu düzenleme, bütün gelirlerin kendiliğinden diğer eşe geçmesi anlamına gelmez. Hangi alacağa, ne ölçüde ve hangi ihtiyaç için müdahale gerektiği açıklanmalıdır. Mevcut nafaka veya katkı kararının yerine getirilmesiyle yeni bir koruma önlemi talebi de birbirinden ayrılmalıdır.

Ailenin ekonomik varlığını korumak veya evlilikten doğan mali yükümlülüğün yerine getirilmesini sağlamak gerekiyorsa TMK m.199 kapsamında belirli malvarlığı değerleri üzerindeki işlemler diğer eşin rızasına bağlanabilir. Hâkim gerekli koruma önlemlerini alabilir; taşınmaz yönünden tapuya şerh gündeme gelebilir.

Başvuruda hangi malın neden risk altında olduğu gösterilmelidir. Sadece anlaşmazlık yaşanması, eşin bütün hesapları ve bütün malları üzerinde sınırsız yasak kurulmasını gerektirmez. Talebin korunacak ihtiyaçla orantılı ve malı belirlemeye elverişli olması önemlidir.

Aile konutuna ilişkin TMK m.194 koruması ayrıca değerlendirilir. Konutta geçici oturma hakkı verilmesi, tapu mülkiyetinin devredilmesi demek değildir. Aile konutu şerhi, tasarruf yetkisinin sınırlandırılması ve mal rejiminin tasfiyesi farklı hukuki işlemlerdir.

İlk hazırlık, aile içindeki sorunu tarih sırasıyla anlatmak ve ihtiyaçları belgelemektir. Gelir belgesi bulunmaması tek başına başvuruyu imkânsız kılmaz; mahkemeden ilgili kurum kayıtlarının getirtilmesi istenebilir. Ancak hangi kayıtların neden gerekli olduğu açıklanmalıdır.

Evlilik birliğinin korunmasına ilişkin başvurularda görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi bulunmayan yerde belirlenen asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla görev yapar. TMK m.201 eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesine başvuru imkânı tanır; farklı yerlerdeki başvurular ve yerleşim yeri değişiklikleri için özel kurallar içerir.

Gelir, ihtiyaç veya birlikte yaşama koşulları değişirse TMK m.200 kapsamında önlemlerin değiştirilmesi ya da kaldırılması istenebilir. Bu nedenle kararın verildiği günkü bilgilerle sonraki dönem gelişmeleri ayrılmalıdır. Geçici çözümün devamı, koşulların aynı kalıp kalmadığına bağlıdır.

Şiddet veya şiddet tehlikesinde 6284 sayılı Kanun kapsamında koruma ve önleyici tedbirler de istenebilir. Bu başvurular için boşanma davası şart değildir. Acil tehlikede 112 üzerinden yardım istenebilir; koruma başvurusu ekonomik katkı talebi sonuçlanana kadar ertelenmemelidir.

Evlilik birliğini korumaya yönelik önlemler, şiddete maruz kalan kişiyi aynı konutta kalmaya mecbur bırakmak için kullanılamaz. Mevcut uzaklaştırma veya yaklaşmama kararları başvuruda belirtilmeli; istenen konut ve çocuk düzenlemesi bu kararlarla birlikte ele alınmalıdır.

Temel dayanaklar TMK m.185–186, 194–201 ile 4787 sayılı Kanun m.4 ve şiddet durumlarında 6284 sayılı Kanun’dur. Talep seçimi somut olayın ihtiyaçlarına göre yapılır.