Kimlerin Evlenmesi Yasaktır? Evlenme Ehliyeti ve Engelleri

Türk Medeni Kanunu’nda belirli derecedeki hısımlık, devam eden evlilik ve evlenmeye engel akıl hastalığı evlenme engelleri arasındadır. Yaş, ayırt etme gücü ve gerektiğinde yasal temsilci izni de evlenme ehliyeti için aranır. Kadının önceki evliliği sonrasında bekleme süresi ve sağlık belgeleri gibi koşullar ayrıca kontrol edilir.

Evlenmeye engel bir durumun bulunmasıyla yapılmış evliliğin hangi yaptırıma tabi olduğu aynı soru değildir. Bazı eksiklikler başvurunun tamamlanmasını gerektirirken bazıları butlan davasına yol açabilir. Başlangıçta bu ayrımı yapmak, “nikâh yapılmışsa her şey düzelir” veya “belge eksikse evlilik hiç yoktur” gibi hatalı sonuçları önler.

Bu yazı genel hukuki bilgilendirme niteliğindedir; somut dosyaya özel tavsiye yerine geçmez.

TMK m.124 uyarınca kadın ve erkek on yedi yaşını doldurmadıkça olağan yoldan evlenemez. On yedi yaşını doldurmuş fakat henüz ergin olmayan kişi bakımından yasal temsilci izni de değerlendirilir. On sekiz yaşını doldurmuş, ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan kişi için anne veya baba izni aranmaz.

Olağanüstü durum ve pek önemli sebep varsa hâkim on altı yaşını doldurmuş kişinin evlenmesine izin verebilir. Bu istisna, ailelerin anlaşmasıyla kendiliğinden uygulanmaz. Mahkemenin somut koşulları değerlendirmesi gerekir; on altı yaşın altında bu hükme dayanılarak evlenme izni verilemez.

Yaş hesabında doğum gününün geçmiş olması önemlidir. “On yedisinden gün almak”, on yedi yaşını doldurmakla aynı değildir. Ergin kılınma kararının da kanunun evlenme yaşına ilişkin özel koşullarını otomatik olarak ortadan kaldırdığı düşünülmemelidir.

Evlenmenin anlamını ve sonuçlarını değerlendirme yeteneği bulunmayan kişi evlenemez. Başkasının onayı bu kişisel iradenin yerine geçmez. Vekâletle başvuru işlemleri yapılabilen durumlar bulunsa da evlenme iradesinin vekil tarafından açıklanması farklıdır; nikâhta kişisel beyan gerekir.

Küçük ve kısıtlıların evlenmesinde TMK m.126–128 hükümleri uygulanır. Yasal temsilcinin haklı sebep olmaksızın izin vermemesi hâlinde mahkemeye başvuru imkânı vardır. Bununla birlikte izin, yaş ve ayırt etme gücü gibi diğer koşulların bulunması gereğini kaldırmaz.

Bir sağlık tanısı ile ayırt etme gücünün bulunmaması aynı anlama gelmez. Değerlendirme kişiye ve evlenme anına özgüdür. Sadece tanı adından veya kişinin tedavi görüyor olmasından hareketle evlenme ehliyeti hakkında kesin hüküm kurulamaz.

TMK m.129 uyarınca üstsoy ile altsoy, kardeşler ve amca, dayı, hala veya teyze ile yeğenleri arasında evlenme yasaktır. Anne ya da baba bir kardeşler de kardeşlik kapsamındadır. Yasak yalnızca aynı evde büyümüş kişilerle sınırlı değildir.

Üstsoy-altsoy ilişkisi, anne-baba ve çocukla bitmez; büyükanne, büyükbaba ve torun ilişkisini de kapsar. Kan hısımlığının nüfus kayıtlarında yanlış veya eksik görünmesi, gerçek hısımlık ilişkisini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Gerektiğinde kayıtların düzeltilmesi ayrıca gündeme gelir.

Kuzenler, kanunun bu maddesinde sayılan evlenme yasağı kapsamında değildir. Bunun söylenmesi, her kuzen evliliği için tüm diğer koşulların sağlandığı anlamına gelmez; yaş, medeni hâl, irade ve sağlık koşulları yine değerlendirilir.

Eşlerden biri ile diğer eşin üstsoyu veya altsoyu arasında evlenme yasağı, kayın hısımlığını doğuran evlilik sona erse de devam eder. Örneğin eski eşin anne veya babasıyla evlenme, boşanma gerçekleştiği gerekçesiyle mümkün hâle gelmez.

Bu yasak bütün kayın hısımlarını kapsayan sınırsız bir yasak değildir. Kanunun üstsoy ve altsoy için kurduğu ilişki esas alınır. Eski eşin kardeşiyle evlenme sorusu bu nedenle eski eşin çocuğuyla evlenme sorusundan farklı değerlendirilir; her durumda önceki evliliğin sona ermesi ve diğer koşullar kontrol edilir.

Evlat edinen ile evlatlık arasında evlenme yasaktır. Kanun, bunlardan biri ile diğerinin altsoyu ve eşi arasındaki evlenmeleri de yasak kapsamına alır. Burada yalnızca biyolojik hısımlık bulunup bulunmadığına bakılması yeterli değildir.

Evlat edinme kararı ve nüfus kaydı, ilişkinin belirlenmesinde önemlidir. Koruyucu ailelik, bakım ilişkisi ve hukuken kurulmuş evlatlık ilişkisi aynı kurumlar değildir. Başvuruda ilişkinin adı kadar dayandığı resmi işlem de belirlenmelidir.

Mevcut evlilik sürerken ikinci bir evlilik yapılamaz. Uzun süredir ayrı yaşamak, boşanma dilekçesi vermek veya ilk derece mahkemesinden boşanma kararı almak tek başına yeterli değildir. Boşanmayla yeniden evlenme imkânı için kararın kesinleşmesi ve kayıt işlemleri önem taşır.

Önceki eşin kaybolması da tek başına yeni nikâh yapılmasını sağlamaz. Gaiplik kararı ile evliliğin feshi ayrı konulardır; TMK m.131 kapsamındaki fesih koşulları değerlendirilir. Yabancı ülkede verilmiş kararın Türkiye’deki etkisi bakımından tescil, tanıma veya tenfiz işlemi gerekebilir.

TMK m.132, evliliği sona eren kadın için üç yüz günlük bekleme süresi düzenler. Boşanmada başlangıç, kararın kesinleşmesiyle bağlantılıdır. Süre doğumla sona erer; önceki evlilikten gebe olunmadığının anlaşılması veya eski eşlerin yeniden evlenmek istemesi hâlinde mahkeme süreyi kaldırır.

Sağlık raporu almakla mahkemenin süreyi kaldırması aynı işlem değildir. Nikâh başvurusu yapılırken gerekli kararın ve kayıtların bulunup bulunmadığı kontrol edilmelidir. Bekleme süresine uyulmadan yapılmış evlilik ise sırf bu nedenle batıl olmaz; TMK m.154 bu ayrımı açıkça düzenler.

TMK m.133 uyarınca akıl hastalığı bulunan kişiler, evlenmelerinde tıbbi sakınca olmadığının resmi sağlık kurulu raporuyla anlaşılması şartıyla evlenebilir. Başvurunun genel sağlık belgesi koşulları da yerine getirilmelidir. Belge eksikliğiyle evlenmeye engel hastalığın gerçekten bulunması farklı durumlardır.

Evlendirme memuru engel veya eksiklik tespit ettiğinde ret gerekçesi öğrenilmeli ve sorunun hangi belgeyle giderilebileceği belirlenmelidir. Ret kararına karşı TMK m.138 kapsamında mahkemeye başvuru yolu bulunur. Süre ve görev konusu somut işleme göre kontrol edilmelidir.

Temel dayanaklar TMK m.124–138, 145 ve 154’tür. Nüfus ve Vatandaşlık İşleri açıklamaları başvuru belgeleri bakımından yardımcıdır; kişisel durumun hukuki değerlendirmesi ayrıca yapılır.