Yurt Dışında Boşananlar İçin Türkiye’de Tescil, Tanıma ve Tenfiz Rehberi

Yabancı ülkede boşanmış olmak, Türkiye’deki nüfus kaydının her durumda kendiliğinden değiştiği anlamına gelmez. Koşulları varsa yabancı karar idari başvuruyla nüfus kütüğüne tescil edilebilir; diğer durumlarda tanıma veya tenfiz yolu değerlendirilir. Boşanmanın nüfusa işlenmesi ile nafaka, tazminat ve çocuklara ilişkin hükümlerin Türkiye’de uygulanması ayrı konulardır.

Bu rehber hangi yolun değerlendirilmesi gerektiğini ve belge hazırlığını açıklar. Kararın verildiği ülke, kararın türü, kesinleşme durumu, tarafların vatandaşlığı ve uygulanması istenen hüküm sonucu değiştirebilir. Yabancı karar görülmeden herkes için aynı başvuru yolu önerilemez.

Bu yazı genel hukuki bilgilendirme niteliğindedir; somut dosyaya özel tavsiye yerine geçmez.

İdari tescil, 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m.27/A ve ilgili yönetmelik kapsamında, koşulları sağlayan yabancı kararın aile kütüğüne işlenmesine ilişkin yoldur. Her yabancı karar için mahkeme davasının zorunlu olduğu varsayımı bu özel düzenlemeyi gözden kaçırır.

Tanıma, yabancı kararın Türkiye’de kesin hüküm veya kesin delil etkisinin kabulüyle ilgilidir. Tenfiz ise icra edilmesi gereken yabancı hükmün Türkiye’de yerine getirilebilmesi bakımından gündeme gelir. 5718 sayılı MÖHUK’un ilgili hükümleri bu ayrımın temel dayanağıdır.

Bu kavramlar aynı dosyada farklı talepler için önem taşıyabilir. Örneğin evliliğin sona erdiğinin nüfusa işlenmesiyle belirli bir nafaka alacağının Türkiye’de tahsili aynı talep değildir. Yalnızca kararın başlığında “boşanma” yazmasına bakmak yeterli olmaz.

Ankara’da bu tür başvurular kural olarak ilgili aile mahkemesi, icra dairesi veya nüfus müdürlüğü nezdinde dosya üzerinden yürür; yetkili merci somut olaya göre belirlenir.

Yabancı ülke adli veya idari makamlarınca boşanmaya, evliliğin butlanına, iptaline veya mevcut olup olmadığının tespitine ilişkin verilen kararlar ilgili düzenleme kapsamına girebilir. Kararın yetkili makamdan verilmesi, verildiği ülke hukukuna göre kesinleşmiş olması ve Türk kamu düzenine açıkça aykırı bulunmaması gibi koşullar değerlendirilir.

Başvuru biçimi ve kimlerin birlikte ya da tek başına başvurabileceği, güncel kanun ve yönetmeliğe göre belirlenmelidir. Özellikle taraflardan birinin yabancı veya ölmüş olması gibi durumlar ayrı kurallara konu olabilir. “Eski eşim gelmiyor, hiçbir yol yok” veya “herkes tek başına tescil yaptırabilir” biçimindeki genellemelerden kaçınılmalıdır.

İdari tescil başvuruları, kararın verildiği ülkedeki ilgili dış temsilcilikler veya Türkiye’de yönetmelikle belirlenen il nüfus ve vatandaşlık müdürlükleri üzerinden değerlendirilebilir. Türkiye’de yerleşim yeri ve başvurunun koşulları yetkili birimin belirlenmesinde önemlidir.

Her ilçe nüfus müdürlüğünün bu işlemi aynı şekilde yaptığı varsayılmamalıdır. Başvurmadan önce ilgili birimin güncel hizmet açıklaması, randevu yöntemi ve evrak listesi kontrol edilmelidir. Bir ülkedeki konsolosluğun belge açıklaması, farklı ülke kararına aynen uygulanamayabilir.

Yabancı kararın bütün sayfaları, ekleri ve kesinleşme bilgisi birlikte incelenmelidir. Yalnızca boşanmanın kabul edildiğini gösteren kısa özet veya tercümenin paylaşılması, diğer hükümlerin ve tebligat durumunun görülmesini engelleyebilir.

Eksik belgenin sonradan tamamlanması gerekebilir; ancak hangi belgenin gerekli olduğu tahminle belirlenmemelidir. Başvuru makamının güncel listesiyle karşılaştırma yapmak, gereksiz tercüme ve tasdik masrafını azaltabilir.

Apostil, uygulanabildiği durumlarda yabancı resmî belgenin tasdikine ilişkin bir işlemdir; belgenin içeriğinin Türkiye’de hukuken kabul edildiği veya icra edilebilir olduğu anlamına gelmez. Türkçe tercüme ise belgenin içeriğinin anlaşılmasını sağlar. Biri diğerinin yerine geçmez.

Belgenin verildiği ülke ile Türkiye arasındaki sözleşmeler veya muafiyetler tasdik gerekliliğini etkileyebilir. Apostil sisteminin uygulanmadığı durumlarda farklı onay yolu gerekebilir. “Her belgeye mutlaka apostil” veya “noter tercümesi bütün işlemlere yeter” yaklaşımı doğru değildir.

İsim, doğum tarihi, mahkeme numarası ve kesinleşme tarihi tercümede özellikle kontrol edilmelidir. Harf farklılığı veya eksik sayfa, kişinin ve kararın eşleştirilmesini zorlaştırabilir. Tercüme, kararın hüküm ve eklerini eksiksiz yansıtmalıdır.

İdari tescilde tarafların başvurusuna ilişkin şartlar ve tek taraflı başvuruya imkan veren durumlar güncel düzenlemeye göre incelenmelidir. Tarafların aynı anda bulunmasının gerekip gerekmediği ile ayrı başvuruların koşulları da aynı soru değildir. Vatandaşlık ve ölüm gibi durumlar bu değerlendirmede önem taşır.

İdari yolun kullanılamaması, yabancı kararın Türkiye’de hiçbir sonuç doğuramayacağı anlamına gelmez. Tanıma veya tenfiz davası koşulları ayrıca değerlendirilir. Karşı tarafın adresi ve tebligat imkanı dava sürecinde önem taşıyabilir; adres bilinmiyorsa bu durum baştan açıklanmalıdır.

MÖHUK m.50 ve devamında yabancı mahkeme kararlarının tenfizine ilişkin koşullar; m.58’de tanıma düzenlenir. Kararın kesinleşmesi, Türk mahkemelerinin münhasır yetkisi, kamu düzeni ve savunma hakkı gibi hususlar değerlendirmeye konu olabilir. Tanıma ile tenfizin bütün şartları aynı değildir.

Özellikle karşı tarafa usulüne uygun tebligat yapılıp yapılmadığı ve savunma imkanı tanınıp tanınmadığı önem taşıyabilir. Türkiye’deki inceleme, yabancı boşanma davasını her yönüyle yeniden görme anlamına gelmez; buna rağmen kanuni şartlar ve ileri sürülen itirazlar incelenir. Görevli ve yetkili mahkeme, talebin niteliğine göre belirlenmelidir.

Boşanmanın nüfus kütüğüne tescili, yabancı karardaki bütün parasal edimleri kendiliğinden Türkiye’de icra edilebilir hâle getirmez. Nafaka veya tazminatın tahsili isteniyorsa ilgili hükmün niteliği, tenfiz gerekliliği ve uygulanabilecek milletlerarası sözleşmeler ayrıca değerlendirilir.

Alacağın para birimi, vadesi, birikmiş dönemleri ve yapılmış ödemeler ayrı döküm hâline getirilmelidir. Yabancı ülkede tahsil edilmiş tutarın Türkiye’de tekrar istenmemesi gerekir. Yalnızca boşanma belgesiyle ödeme dökümü olmadan toplam alacak belirlemek sağlıklı değildir.

Çocuğa ilişkin hükümlerin Türkiye’de uygulanması, yalnızca medeni hâlin nüfusa işlenmesinden farklıdır. Çocuğun mutad meskeni, kararın kapsamı, milletlerarası sözleşmeler ve çocuğun üstün yararı değerlendirmede önem taşıyabilir. Çocuğu bir ülkeden diğerine götürmenin hukuki sonuçları ayrıca incelenmelidir.

Nüfus kaydının düzelmiş olması, uluslararası seyahat, yerleşim değişikliği veya çocuğun teslimi konusunda sınırsız yetki vermez. Çocuk kaçırma, velayet ve kişisel ilişki uyuşmazlıkları gerektiğinde ayrı başvuru yollarını gerektirir. Bu rehber bu özel süreçlerin yerine geçmez.

Yabancı kararın Türkiye’de gerekli işlemden geçmesinden sonra nüfus kaydındaki medeni hâl kontrol edilmelidir. Boşanma tarihi bakımından yabancı kararın kesinleşme tarihi önem taşıyabilir; işlem tarihiyle karıştırılmamalıdır. Kayıttaki hata veya eksiklik, ilgili makam üzerinden düzeltilmelidir.

Yeniden evlenme için medeni hâlin yanında evlenme ehliyeti ve diğer yasal şartlar da değerlendirilir. Yeni nikâh tarihi belirlenmeden önce kayıt ve belgelerin kontrol edilmesi yararlıdır. Yabancı kararın sadece tercümesini göstermekle bütün evlenme engellerinin giderildiği varsayılmamalıdır.

Varsayımsal olarak yabancı kararda hem boşanma hem aylık nafaka bulunduğunu düşünelim. İlk amaç nüfusta evli görünmemek, ikinci amaç ödenmeyen nafakayı tahsil etmek olsun. Bu iki amaç için aynı evraklar başlangıçta gerekli olabilir; fakat uygulanacak hukuki yol ve inceleme kapsamı farklılaşabilir.

Başvuru dosyasında amaçlar ayrı yazılmalıdır: medeni hâl tescili, parasal hükmün uygulanması veya çocuğa ilişkin düzenleme. Böylece yalnızca bir işlem tamamlandığında bütün kararın uygulanmış olduğu yanılgısı önlenir. Gerçek dosyanın yolu, karar ve güncel mevzuat birlikte incelenerek belirlenir.

Temel dayanaklar 5490 sayılı Kanun m.27/A, yabancı kararların nüfus kütüğüne tesciline ilişkin yönetmelik ve 5718 sayılı MÖHUK m.50–59 hükümleridir. Ülkeye ve talebe uygulanabilecek milletlerarası sözleşmeler ayrıca kontrol edilmelidir.